Çekişmeli boşanma davası, eşlerin boşanmada ya da boşanmanın sonuçlarında uzlaşamadığı durumda bir eşin kanundaki boşanma sebeplerinden birine dayanarak açtığı ve iddiasını delille ispat ettiği davadır. Yargılama dava dilekçesiyle başlar, cevap, ön inceleme ve tahkikat aşamalarından geçerek kararla biter. Hakim boşanmaya dayanak olgular için vicdani kanaat aradığından dilekçede anlatılan her olayın hukuka uygun bir delille desteklenmesi gerekir.
İçindekiler
Çekişmeli Boşanma Davası Hangi Sebeplere Dayanır?
Kanun beş özel sebep ile evlilik birliğinin sarsılması adını taşıyan bir genel sebep sayar.[1] Dava hangi sebebe dayanıyorsa ispat edilecek olgu ve toplanacak delil de ona göre değişir. Maddelerin tam metni Türk Medeni Kanunu’nun resmi metninde yer alır.
| Sebep | Madde | İspat Edilecek Olgu | Tipik Delil |
|---|---|---|---|
| Zina | TMK m.161 | Eşin zina eylemi | Tanık, yazışma, kayıt |
| Hayata kast, pek kötü veya onur kırıcı davranış | TMK m.162 | Eylem ve ağırlığı | Rapor, tanık, ceza dosyası |
| Suç işleme, haysiyetsiz hayat | TMK m.163 | Birlikte yaşamanın beklenemezliği | Ceza dosyası, tanık |
| Terk | TMK m.164 | Altı aylık ayrılık ve sonuçsuz ihtar | İhtar belgesi, tanık |
| Akıl hastalığı | TMK m.165 | Hastalığın geçmesine olanak bulunmaması | Resmi sağlık kurulu raporu |
| Evlilik birliğinin sarsılması | TMK m.166/1 | Ortak hayatın beklenemezliği ve kusur | Tanık, yazışma, kurum kaydı |
Uygulamada en sık dayanılan sebep evlilik birliğinin sarsılmasıdır. Özel bir sebep varsa genel sebeple birlikte de ileri sürülebilir. Sebeplere bağlı dava açma süreleri ve anlaşmalı yolla ilk ayrım İzmir’de boşanma davası sayfasında kısaca anlatılmıştır.
Çekişmeli Boşanma Davası Nasıl Açılır?
Yetkili yer, eşlerden birinin yerleşim yeri ya da eşlerin son altı aydır birlikte oturduğu yerdir (TMK m.168) ve dava oradaki aile mahkemesine verilen dilekçeyle başlar. Dilekçenin en önemli bölümü olay anlatımıdır. Kanun, iddiaya dayanak bütün vakıaların sıra numarası altında açıkça yazılmasını ve her vakıanın hangi delille ispat edileceğinin gösterilmesini ister.[2]
Bu kural kusur belirlemesini doğrudan etkiler. Yargıtay, eşin vakıa olarak dayanmadığı bir olayın karşı tarafa kusur olarak yüklenmesini doğru bulmamış ve kararı bozmuştur.[3]
ÖnemliDilekçede yer almayan bir olay tanık tarafından anlatılsa bile kusur değerlendirmesine girmeyebilir. Boşanmaya yol açtığı düşünülen her olay bu nedenle dilekçede ayrı ayrı yazılmalıdır.
Talep sonucunda boşanmanın yanında velayet, nafaka ve tazminat istekleri de açıkça yazılır. Dava açılırken ödenen harç ve gider avansı boşanma davası masrafları yazısında, dosyanın ne kadar sürebileceği ise boşanma davasının süresini anlatan yazıda ele alınır.
Cevap Dilekçesi, Karşı Dava ve Ön İnceleme
Cevap için davalıya, dava dilekçesinin kendisine ulaştığı tarihten başlayan iki haftalık süre tanınır (HMK m.127). Davalı da boşanma isteyip kusuru davacıda görüyorsa karşı davayı cevap dilekçesiyle ya da cevap süresi içinde ayrı bir dilekçeyle açar (HMK m.133). Böylece iki eşin iddiaları aynı dosyada ve aynı delillerle değerlendirilir.
Dilekçe teatisi davacının cevaba cevabı ve davalının ikinci cevabıyla tamamlanır. Bu iki turda iddia ve savunma serbestçe genişletilebilir, dilekçeler aşaması bittikten sonra ise ıslah ya da karşı tarafın açık muvafakati olmadıkça genişletme yapılamaz.[4] Unutulan bir olayı eklemenin son kolay fırsatı bu nedenle ikinci tur dilekçelerdir.
Ön inceleme duruşmasında hakim, tarafların anlaştığı ve anlaşamadığı konuları tek tek belirler ve bunları tutanağa geçirir (HMK m.140). Tahkikat bu tutanak esas alınarak yürütüldüğünden çekişmeli konuların eksiksiz yazdırılması önemlidir. Davetiyede verilen iki haftalık kesin sürede sunulmayan belgelere dayanmaktan vazgeçilmiş sayılabilir (HMK m.139).
Duruşmalara katılım da sonucu etkiler. Usulüne uygun çağrılan iki taraf da gelmezse dosya işlemden kaldırılır, üç ay içinde yenilenmeyen dava açılmamış sayılır (HMK m.150). Taraflardan birinin istemiyle duruşmanın gizli yapılmasına da karar verilebilir (TMK m.184).
Çekişmeli Boşanma Davasında Hangi Deliller Kullanılır?
Hakim, boşanmaya dayanak olgular konusunda vicdani kanaate ulaşmadan onları ispatlanmış kabul etmez. Bu olgular için yemin önerilmez ve eşlerin ikrarı hakimi bağlamaz (TMK m.184). Delilleri serbestçe takdir ettiği için aynı olayın birden çok delille desteklenmesi değerlendirmeyi güçlendirir.
Tanık en sık başvurulan delildir. Tanık gösteren taraf, dinletmek istediği vakıayı ve tanıkların adresli listesini sunar, listede gösterilmeyen kişi tanık olarak dinlenemez ve ikinci liste verilemez (HMK m.240/2).
- Olaylara bizzat tanık olmuş akraba, komşu ya da iş arkadaşlarının beyanları
- Kısa mesaj, anlık mesajlaşma ve e-posta yazışmaları
- Sosyal medya paylaşımları, fotoğraf ve görüntü kayıtları
- Hastane, kolluk ve savcılık kayıtları ile varsa ceza dosyası
- Gelir, banka ve tapu kayıtları ile nafaka için yapılan ekonomik ve sosyal durum araştırması
- Ortak çocuk varsa aile mahkemesinin görevlendirdiği pedagog ya da sosyal çalışmacının raporu
Yazışma ve kayıtlarda asıl soru içerik değil, delilin nasıl elde edildiğidir. Hukuka aykırı olarak elde edilmiş deliller bir vakıanın ispatında dikkate alınamaz (HMK m.189/2).
Telefon, Sosyal Medya ve Kamera Kayıtları Delil Olarak Kullanılabilir mi?
Cevap, kaydın ya da yazışmanın nasıl ele geçirildiğine göre değişir. Yargıtayın son kararları aynı türden iki delilin farklı sonuçlara bağlanabildiğini gösteriyor. Belirleyici olan genellikle eşin rızası ve bilgisidir.
Eşin telefonundan alınarak dosyaya sunulan deliller bir dosyada hukuka aykırı delil sayılmış, bu delile dayanan sadakatsizlik kusuru eşten çıkarılmıştır.[5] Bir başka dosyada ise eş sosyal medya şifresini kendi rızasıyla vermişti ve bunu kabul ediyordu. Daire bu kez mesajları hukuka uygun saymıştır.
“kadının kendi rızasıyla sosyal medya şifresini verdiği için ulaştığı, bu hususun kadın tarafından da kabul edildiği, bu durumda delilin hukuka aykırı sayılmayacağı”
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/4807, K.2025/491, 20.01.2025 (bozma, oy birliği)
Kamera kayıtlarında da aynı ölçü uygulanır. Bölge adliye mahkemesinin bir eşin sunduğu kamera kayıtlarını hukuka aykırı delil sayıp dilekçede dayanılmayan vakıaları da kusur değerlendirmesine almadığı kararı Yargıtayca onanmıştır.[6] Hukuk Genel Kurulu ise oy çokluğuyla verdiği bir kararda ev içinde yapılan çekimin eş tarafından bilindiği ve itiraz edildiği bir dosyada kaydı gizli saymamış, değerlendirmenin her olayın özelliğine göre ve dürüstlük kuralı esas alınarak yapılacağını belirtmiştir.[7]
UyarıEşin telefonuna ya da hesabına izinsiz girmek delilin hukuka aykırı sayılmasına yol açabileceği gibi ayrıca suç da oluşturabilir. Türk Ceza Kanunu özel hayatın gizliliğinin ihlalini m.134’te, bir bilişim sistemine hukuka aykırı girmeyi m.243’te düzenler.
Kusur Belirlemesi Nafaka ve Tazminatı Nasıl Etkiler?
Tahkikat sonunda mahkeme her eşin boşanmaya yol açan kusurlu davranışlarını sayar ve kusurun ağırlığını belirler. Bu belirleme boşanma kararından sonraki parasal sonuçların temelidir. Menfaati boşanma yüzünden zedelenen ve kusuru bulunmayan ya da diğerine göre hafif kusurlu eş maddi tazminat, kişilik hakkı saldırıya uğrayan eş manevi tazminat isteyebilir.[8]
Yoksulluk nafakasında da kusur ölçüdür. Boşanmayla yoksulluğa düşecek olan eş, kusuru diğer eşinkinden ağır değilse nafaka isteyebilir. Sosyal medya şifresine ilişkin yukarıdaki dosyada Daire, kadının ağır kusurlu olduğunu kabul ederek ona hükmedilen maddi tazminat ile yoksulluk nafakasını bozmuştur.
Hukuk Genel Kurulunun yukarıdaki kararında aktarıldığı üzere Yargıtay, eşlerin kusur durumunun kusursuz, az kusurlu, eşit kusurlu, ağır kusurlu veya tam kusurlu şeklinde açıkça yazılmasını ister. Aynı kararda, tam kusurlu eşin genel sebebe dayanarak boşanma davası açamayacağı ve davalının az da olsa kusurlu olması gerektiği de vurgulanır. Kusur derecesinin gerekçede gösterilmemesi kanun yolunda denetimi zorlaştırır.
Davacı daha ağır kusurluysa davalı eş boşanmaya itiraz edebilir (TMK m.166/2). Nafaka türleri tedbir, iştirak ve yoksulluk nafakası yazısında, yoksulluk nafakasının süresi ise süresiz nafaka yazısında ayrıca anlatılır.
Dava Sürerken Alınan Geçici Önlemler
Çekişmeli boşanma davası açılınca hakim, dava sürdükçe eşlerin oturacağı yer, geçim, malların yönetimi ve çocukların bakımı için geçici önlemleri kendiliğinden alır (TMK m.169). Taraflar da tedbir nafakası, geçici velayet ya da kişisel ilişki düzenlemesi isteyebilir. Çocuğun kimde kalacağına ilişkin ölçütler velayet davası yazısında anlatılır.
Mal rejiminden doğan alacaklar için taşınmaz ya da araç üzerine tedbir istenebilir. Tasfiyenin kendisi çoğunlukla ayrı bir dava konusu olur ve mal paylaşımı davası yazısında ele alınır.
Çekişmeli Davadan Anlaşmalı Boşanmaya Geçilebilir mi?
Geçilebilir. Evlilik en az bir yıl sürmüşse eşler yargılamanın her aşamasında uzlaşarak protokol sunabilir, hakim eşleri bizzat dinleyip düzenlemeyi uygun bulursa TMK m.166/3 uyarınca karar verir. Bu durumda tanık ve kusur tartışması sona erer, ayrıntılar anlaşmalı boşanmanın işleyişini anlatan yazıda yer alır.
İstinaf, Temyiz ve Kararın Kesinleşmesi
Aile mahkemesi kararına itiraz için istinaf süresi iki haftadır ve ilamın tebliğiyle başlar (HMK m.345). Bölge adliye mahkemesi eksiklikleri kendisi gidererek yeniden hüküm kurabilir ya da kararı kaldırarak dosyayı aile mahkemesine iade edebilir. Temyizi kabil kararlar için Yargıtaya başvuru süresi de tebliğden başlayarak iki haftadır (HMK m.361).
Kanun yoluna yalnız kusur, nafaka ya da tazminat için başvurulması boşanma hükmünün kesinleşmesini etkileyebilir. Aile hukukuna ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez, bu yüzden nüfus kaydındaki değişiklik de kesinleşmeyi bekler (HMK m.350/2).
Çekişmeli Boşanma Davası Hakkında Sık Sorulan Sorular
Çekişmeli boşanma davası nasıl açılır?
Eşlerden birinin yerleşim yerindeki ya da son altı aydır birlikte oturulan yerdeki aile mahkemesine dilekçe verilerek açılır. Dilekçede boşanmaya yol açan olaylar sıra numarasıyla yazılır ve her olayın delili gösterilir.
Bir yıl dolmadan boşanma davası açılabilir mi?
Açılabilir, ama anlaşmalı boşanma yolu kullanılamaz. Dava kanundaki boşanma sebeplerinden birine dayanır ve sebep delille ispat edilir.
Çekişmeli boşanmada tanık zorunlu mu?
Kanun tanığı zorunlu tutmaz. Ancak olayların çoğu ev içinde yaşandığı için tanık en sık kullanılan delildir. Tanık listesinde gösterilmeyen kişi dinlenemez.
Eşin telefonundaki mesajlar delil olur mu?
Mesajların nasıl elde edildiğine bağlıdır. Eşin telefonundan izinsiz alınan yazışmalar hukuka aykırı delil sayılabilir. Eşin kendi rızasıyla verdiği şifreyle ulaşılan mesajlar ise bir Yargıtay kararında hukuka uygun kabul edilmiştir.
Dilekçede yazılmayan bir olay sonradan ileri sürülebilir mi?
Cevaba cevap ve ikinci cevap dilekçeleriyle iddia serbestçe genişletilebilir. Dilekçeler aşaması bittikten sonra genişletme ancak ıslah ya da karşı tarafın açık muvafakatiyle mümkündür.
Ağır kusurlu eş nafaka alabilir mi?
Yoksulluk nafakası isteyen eşin kusuru diğer eşinkinden ağır olmamalıdır. Ağır kusurlu eş yararına yoksulluk nafakasına ve maddi tazminata hükmedilemez.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.161-166. ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.119/1-e ve f. ↩
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/4807, K.2025/491, 20.01.2025 (bozma, oy birliği). ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.141. ↩
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2024/3199, K.2025/147, 14.01.2025 (yoksulluk nafakası yönünden bozma, diğer yönlerden onama, oy birliği). ↩
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/4598, K.2024/3944, 28.05.2024 (onama, oy birliği). ↩
- Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, E.2020/26, K.2022/1434, 02.11.2022 (bozma, oy çokluğu). ↩
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.174 ve m.175. ↩