Anlaşmalı boşanma, en az bir yıllık evliliği olan eşlerin aile mahkemesine birlikte başvurması ya da birinin diğerinin davasını kabul etmesiyle yürüyen boşanma yoludur. Hakim iki eşi duruşmada bizzat dinler ve iradelerinin serbest olduğuna kanaat getirir. Mali sonuçlar ile çocuklara ilişkin düzenlemeyi de uygun bulursa boşanmaya karar verir, karar kesinleşince nüfus kaydına işlenir.
İçindekiler
Anlaşmalı Boşanmanın Şartları Nelerdir?
Şartların hepsi tek bir fıkrada sayılır. Evlilik en az bir yıl sürmüşse eşlerin birlikte başvurması ya da bir eşin diğerinin davasını kabul etmesi halinde evlilik birliği temelinden sarsılmış sayılır.[1] Fıkranın tam metni Türk Medeni Kanunu’nun mevzuat.gov.tr metninde görülebilir.
Bu karine tek başına yetmez. Kararın kurulabilmesi için kanun iki ek şart daha arar ve bunların ikisi de duruşmada hakimin önünde gerçekleşir. Aşağıdaki tablo dört şartı ve eksik kaldıklarında ne olacağını gösterir.
| Şart | Ne Anlama Gelir? | Eksikse Sonuç |
|---|---|---|
| En az bir yıllık evlilik | Evlilik bir yılı doldurmuş olmalı | 166/3 uygulanmaz |
| Birlikte başvuru ya da kabul | İki eş de boşanmayı istemeli | Dava çekişmeli yürür |
| Hakimin eşleri bizzat dinlemesi | İradenin serbestçe açıklanması | Karar kurulamaz |
| Düzenlemenin uygun bulunması | Mali sonuçlar ve çocuklar | Hakim değişiklik önerir |
Son şartın konusu olan metin, yani protokol, bu yazının dışında bırakıldı. Hangi maddelerin nasıl yazılacağı anlaşmalı boşanma protokolünün hazırlanması yazısında madde madde anlatılır.
Bir Yıl Dolmadan Anlaşmalı Boşanma Olur mu?
Olmaz. Bir yıllık süre dolmamışsa eşler boşanma konusunda tamamen uzlaşsa bile 166/3 hükmü işletilemez. Bu durumda boşanma ancak kanundaki diğer boşanma sebeplerinden birine, örneğin evlilik birliğinin temelinden sarsıldığının ispatına dayanılarak istenebilir (TMK m.166/1).
Fark usulde ortaya çıkar. Genel boşanma davasında hakim olguların varlığına vicdanen kanaat getirmedikçe onları ispatlanmış sayamaz ve tarafların bu konudaki ikrarları hakimi bağlamaz.[2] Anlaşmalı boşanmada ise kanun açıkça ikrarların hakimi bağlamayacağı kuralının uygulanmayacağını söyler, bu yüzden tanık ve delil tartışması yapılmaz.
Anlaşmalı Boşanma Davası Hangi Mahkemede Açılır?
Görevli mahkeme aile mahkemesidir. Aile mahkemeleri her ilde ve merkez nüfusu yüz binin üzerindeki ilçelerde kurulur, aile mahkemesi bulunmayan yerlerde bu davalara bu iş için belirlenen asliye hukuk mahkemesi bakar.[3]
Yetki konusunda iki seçenek vardır. Dava eşlerden birinin yerleşim yerinde ya da eşlerin davadan önce son altı aydır birlikte oturdukları yerde açılabilir (TMK m.168). Eşler ayrı şehirlerde yaşıyorsa dava bu nedenle iki şehirden birinde görülebilir.
İzmir’de oturan bir eş için davanın açılacağı yer, yerleşim yerinin bağlı olduğu yargı çevresindeki aile mahkemesidir. Şehirdeki çekişmeli ve anlaşmalı davaların genel görünümü İzmir’de boşanma davası sayfasında yer alır.
Anlaşmalı Boşanma Başvurusu için Neler Hazırlanır?
Başvurunun omurgası iki belgedir. Birincisi boşanma talebini içeren dava dilekçesi, ikincisi iki eşin imzasını taşıyan protokoldür. Eşler dilekçeyi birlikte verebilir ya da biri davayı açar, diğeri davayı kabul ettiğini bildirir.
Ortak çocuk bulunmasa da hakim boşanmanın mali sonuçlarına ilişkin düzenlemeyi inceler. Bu yüzden çocuksuz eşler de imzalı bir protokolle başvurur.
- Boşanma talebini ve 166/3 dayanağını gösteren dava dilekçesi
- Velayet, kişisel ilişki, nafaka, tazminat ve mal paylaşımını düzenleyen imzalı protokol
- Eşlerin ve ortak çocukların kimlik bilgileri
- Vekil kullanılıyorsa davayı kabul ve kanun yolundan feragat yetkisini açıkça içeren vekaletname
Son madde sık gözden kaçar. Açıkça yetki verilmemişse vekil karşı tarafın davasını kabul edemez, davadan ya da kanun yollarından feragat edemez (HMK m.74/1). Vekil olsa bile hakimin eşleri bizzat dinleme şartı ortadan kalkmaz.
NotDava açılırken ödenen harç ve gider avansı 492 sayılı Harçlar Kanunu’na bağlı tarifelerle her yıl yeniden belirlenir. Tutar bu yüzden burada verilmez, dava açılırken güncel tarifeye göre hesaplanır.
Anlaşmalı Boşanma Duruşmasında Hakim Neye Bakar?
Duruşmada söylenenler karar için belirleyicidir. Hakimin kanundan gelen görevi, tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmektir. Bu nedenle iki eşin de duruşmaya kendisinin gelmesi gerekir.
- Eşlerin kimliği tespit edilir.
- Hakim her eşe boşanmayı kendi isteğiyle isteyip istemediğini sorar.
- Protokolün okunup anlaşıldığı ve serbest iradeyle imzalandığı teyit edilir.
- Hakim gerekli görürse protokolde değişiklik önerir, eşler bunu kabul eder ya da etmez.
- Şartlar tamamsa boşanmaya ve protokolün onaylanmasına karar verilir.
Hakim, tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek anlaşmada gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Değişiklik iki eşçe de kabul edilirse boşanmaya hükmolunur. Çocuklarla ilgili düzenlemenin ayrıntısı velayet davası yazısında, nafaka kalemleri ise nafaka türleri yazısında ele alınır.
Bizzat dinleme şartı dosyanın hangi aşamada olduğuna bakmaz. Çekişmeli olarak görülüp temyize gelen bir davada eşler imzalı bir protokol sundu.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi kararı bozdu ve tarafların duruşmaya çağrılmasını istedi.[4]
“O halde dosyaya sunulan boşanma protokolü hükümleri dikkate alınarak ve taraflar duruşmaya çağrılıp bizzat beyanları da alınmak”
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2024/5693, K.2025/2225, 03.03.2025 (bozma)
Çekişmeli Boşanma Davası Anlaşmalıya Dönüşebilir mi?
Dönüşebilir. Kanun, bir eşin diğerinin davasını kabul etmesini de birlikte başvuruyla aynı sonuca bağlar. Yargılama sürerken eşler uzlaşırsa protokol dosyaya sunulur ve hakim eşleri bizzat dinleyerek 166/3 uyarınca karar verebilir.
Yargıtay bu imkanı kanun yolu aşamasında da tanımaktadır. Karşılıklı açılan boşanma davalarında dosya temyizdeyken asılların imzasını taşıyan protokol sunulmuş, Daire kararı protokol doğrultusunda ve taraflar bizzat duruşmaya çağrılarak yeniden karar verilmek üzere bozmuştur.[5] Uzun süren bir davada uzlaşma kapısı bu yüzden kapanmış sayılmaz.
BilgiDuruşmada eşlerden biri boşanmak istemediğini ya da hakimin önerdiği değişikliği kabul etmediğini söylerse 166/3 uyarınca karar kurulamaz. Boşanma isteyen eş bu durumda genel hükümlere göre boşanma sebebini ispat etmek zorunda kalır.
Anlaşmalı Boşanma Kararı Ne Zaman Kesinleşir?
Duruşmada verilen karar hemen kesinleşmez. İstinaf yoluna başvuru süresi iki haftadır ve ilamın taraflara usulen tebliğiyle işlemeye başlar.[6] Süre içinde başvuru olmazsa karar kesinleşir.
Eşler kanun yoluna gitmeyecekse süreyi beklemek zorunda değildir. Taraflar ilamın kendilerine tebliğinden önce istinaf hakkından feragat edemez.[7] Tebliğden sonra yapılan feragat ise kesinleşmeyi öne çeker.
Usul kuralları Hukuk Muhakemeleri Kanunu metninde yer alır.
Kesinleşmenin pratik sonuçları vardır. Aile hukukuna ilişkin kararlar kesinleşmedikçe yerine getirilemez (HMK m.350/2). Mahkeme yazı işleri müdürü, kesinleştirme işleminden itibaren on gün içinde kararı nüfus müdürlüğüne bildirir (5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanunu m.55/1).
Anlaşmalı ve Çekişmeli Boşanma Arasındaki Usul Farkları
İki yol aynı sonuca varır, ama yargılamanın içeriği çok farklıdır. Çekişmeli davada boşanma sebebi, kusur ve fer’i talepler delillerle tartışılır. Uzlaşmalı yolda ise kanun evlilik birliğinin temelinden sarsıldığını kabul eder ve tartışma protokolün uygunluğuyla sınırlı kalır.
| Konu | Uzlaşmalı Yol (166/3) | Çekişmeli Yol (166/1) |
|---|---|---|
| Boşanma sebebi | Kanun gereği sarsılmış sayılır | İspat edilmesi gerekir |
| Kusur tartışması | Yapılmaz | Tazminat ve nafaka için yapılır |
| Tarafların ikrarı | Hakimi bağlamama kuralı uygulanmaz | Hakimi bağlamaz |
| Tanık ve delil | Gerekmez | Toplanır ve tartışılır |
Uzlaşma ancak her konuda olursa bu yol açılır. Velayet ya da nafaka gibi tek bir kalemde anlaşmazlık sürüyorsa hakim düzenlemeyi uygun bulmaz ve dava çekişmeli yürür.
Anlaşmalı Boşanma Davası Ne Kadar Sürer?
Kesin bir süre vermek mümkün değildir, çünkü takvimi birkaç değişken belirler. Mahkemenin duruşma için verdiği gün, gerekçeli kararın yazılıp tebliğ edilmesi ve iki haftalık istinaf süresi bunların başında gelir. Eşlerin duruşmaya eksiksiz bir protokolle gelmesi, değişiklik önerisi nedeniyle ertelemeyi önler.
Süreyi uzatabilecek nedenlerden biri, eksik ya da belirsiz yazılmış protokoldür. Hakim bir maddeyi çocuğun menfaatine uygun bulmazsa değişiklik önerir ve eşlerden biri kabul etmezse dosya çekişmeli yola döner.
Boşanma Kesinleşince Kişisel Durumda Ne Değişir?
Kesinleşme ile birlikte evlilik hukuken sona erer ve bazı sonuçlar kendiliğinden doğar. Kadın, evlenme ile kazandığı kişisel durumunu korur, ama evlenmeden önceki soyadını yeniden alır. Boşandığı eşin soyadını kullanmakta menfaati bulunan ve bunun eşe zarar vermeyeceğini ispatlayan kadına, istemi üzerine hakim bu soyadını taşıma izni verebilir.[8]
Yeniden evlenme için de bir kural vardır. Kadın, evliliğin sona ermesinden başlayarak üç yüz gün geçmedikçe evlenemez, doğumla bu süre biter (TMK m.132). Gebe olmadığının anlaşılması ya da aynı eşlerin yeniden evlenmek istemesi halinde mahkeme süreyi kaldırır.
Bekleme süresinin başlangıcı karar tarihi değil, kararın kesinleştiği tarihtir (5490 sayılı Kanun m.26/1). Bu yüzden kesinleşme tarihi, kararın nüfusa işlenmesi kadar sonraki planlar için de önemlidir.
Anlaşmalı Boşanma Hakkında Sık Sorulan Sorular
Anlaşmalı boşanmada eşlerin duruşmaya gelmesi şart mı?
Evet. Kanun, hakimin tarafları bizzat dinleyerek iradelerinin serbestçe açıklandığına kanaat getirmesini şart koşar. Vekil bulunsa bile iki eşin de duruşmada hazır olması gerekir.
Anlaşmalı boşanma için evliliğin kaç yıl sürmesi gerekir?
Evliliğin en az bir yıl sürmüş olması gerekir. Bu süre dolmamışsa boşanma ancak kanundaki diğer boşanma sebeplerinden birine dayanılarak ve ispatla istenebilir.
Hakim protokolü değiştirebilir mi?
Hakim, tarafların ve çocukların menfaatini gözeterek gerekli gördüğü değişiklikleri yapabilir. Değişiklik iki eşçe kabul edilirse boşanmaya karar verilir, kabul edilmezse anlaşmalı boşanma kararı kurulamaz.
Çekişmeli boşanma davası açıldıktan sonra anlaşmak mümkün mü?
Mümkün. Eşler yargılama sırasında protokol imzalayıp dosyaya sunabilir, hakim eşleri bizzat dinleyerek anlaşmalı boşanmaya karar verebilir.
Boşanma kararı kesinleşmeden yeniden evlenilebilir mi?
Hayır. Evlilik, karar kesinleşince sona erer. Kadın için ayrıca kesinleşmeden itibaren işleyen üç yüz günlük bekleme süresi vardır.
Anlaşmalı boşanma kararı nüfusa nasıl işlenir?
Karar kesinleştikten sonra mahkeme yazı işleri müdürü kararı on gün içinde nüfus müdürlüğüne bildirir. Bildirim mahkeme tarafından yapılır.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.166/3. ↩
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.184/1 ve m.184/3. ↩
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usullerine Dair Kanun m.2 ve m.4. ↩
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2024/5693, K.2025/2225, 03.03.2025 (bozma, oybirliği). ↩
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/8881, K.2024/2491, 16.04.2024 (bozma, oybirliği). ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.345/1. ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.349/1. ↩
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.173. ↩