Velayet davası, aile mahkemesine verilen bir dilekçeyle açılır ve mahkeme kararını her aşamada çocuğun üstün yararına göre verir. Velayet ya boşanma davasının içinde düzenlenir ya da boşanmadan sonra yeni olgular ortaya çıktığında velayetin değiştirilmesi istemiyle ayrıca dava konusu yapılır. Sürecin belirleyici adımları sosyal inceleme raporu, çocuğun dinlenmesi ve kişisel ilişkinin yeniden kurulmasıdır.
İçindekiler
Ergin olmayan çocuk ana ve babasının velayeti altındadır ve yasal sebep olmadıkça velayet onlardan alınamaz. Evlilik sürdükçe velayeti ana ve baba birlikte kullanır, boşanmada ise velayet çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa geçer.[1]
Velayet Davası Hangi Durumlarda Açılır?
Uygulamada velayet konusu dört ayrı yoldan mahkemeye gelir. Hangisinin seçileceği, ana ve babanın evli olup olmadığına ve daha önce bir karar verilip verilmediğine bağlıdır.
- Boşanma ya da ayrılık davasında mahkeme velayeti ve kişisel ilişkiyi kendiliğinden düzenler (TMK m.182).
- Evlilik sürerken ortak hayata son verilmişse hakim velayeti eşlerden birine verebilir (TMK m.336).
- Boşanmadan sonra yeni olgular ortaya çıkarsa velayetin değiştirilmesi istenir (TMK m.183).
- Çocuğun menfaati ve gelişmesi tehlikedeyse velayetin kaldırılması gündeme gelir (TMK m.348).
Ana ve baba evli değilse velayet anaya aittir. Ana küçük, kısıtlı ya da ölmüşse veya velayet kendisinden alınmışsa hakim, çocuğun menfaatine göre vasi atar ya da velayeti babaya verir (TMK m.337).
Velayet Davası Hangi Mahkemede ve Nasıl Açılır?
Velayete ilişkin davalara aile mahkemesi bakar, aile mahkemesi kurulmamış yerlerde görevlendirilen asliye hukuk mahkemesi bu işleri görür. İzmir’de velayet davaları, boşanma davalarında olduğu gibi aile mahkemelerinde görülür. Boşanma davası sürüyorsa velayet talebi aynı dosyada ileri sürülür, ayrı dava açılmaz.
Velayetin kaldırılması ve velayetin bir eşten alınıp diğerine verilmesi, Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda çekişmesiz yargı işi olarak sayılmıştır. Bu işlerde talepte bulunanın veya ilgililerden birinin oturduğu yer mahkemesi yetkilidir ve basit yargılama usulü uygulanır.[2] Dava sürerken çocuğun korunması gerekiyorsa ihtiyati tedbir istenebilir.
Velayet Dava Dilekçesinde Hangi Başlıklar Yer Alır?
Dilekçe metni her dosyanın olgularına göre yazılır, hazır bir kalıp yeterli olmaz. Yine de mahkemenin talebi anlayabilmesi için şu başlıkların bulunması gerekir:
- Mahkemenin adı (aile mahkemesi) ile davacı ve davalının kimlik ve adres bilgileri
- Çocuğun kimlik bilgileri ve şu an kimin yanında yaşadığı
- Dava konusu: velayetin değiştirilmesi, kaldırılması ya da düzenlenmesi
- Açıklamalar: önceki boşanma kararının künyesi ve sonradan değişen olgular
- Hukuki sebepler: TMK m.182, m.183, m.335 ve devamı
- Deliller: önceki karar, okul ve sağlık kayıtları, tanıklar, sosyal inceleme raporu istemi
- Talep sonucu: velayet, varsa tedbir, iştirak nafakası ve kişisel ilişki istemleri
Benzer davalarda kullanılan dilekçe yapıları için dilekçe örnekleri sayfasına bakılabilir. Çocuk için ödenecek katkı aynı dilekçede istenirse iştirak nafakası kurallarının da bilinmesi gerekir.
Çocuğun Üstün Yararı Nasıl Belirlenir?
Velayet kararının ölçüsü ana ve babanın talebi değil, çocuğun üstün yararıdır. Ana ve baba, çocuğun bakım ve eğitimi konusunda onun menfaatini göz önünde tutarak karar alır ve olgunluğu ölçüsünde çocuğa hayatını düzenleme olanağı tanır (TMK m.339). Mahkeme de aynı ilkeyle bağlıdır.
“Velayet düzenlemesi kamu düzenine ilişkin olup, re’sen araştırma ilkesi geçerlidir. Bu nedenle yargılama sırasında meydana gelen gelişmelerin bile göz önünde tutulması gerekir.”
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/7436, K.2024/2736, 22.04.2024 (kısmen bozma, oybirliği)
Aynı kararda Daire, çocuğun bedensel, zihinsel, ruhsal, ahlaki ve toplumsal gelişiminin sağlanması amacının gözetileceğini belirtmiştir. Ana ve babanın boşanmadaki kusuru, değer yargıları ve sosyal konumu ise ancak çocuğun üstün yararını etkilemediği ölçüde göz önünde tutulur.[3] Bu nedenle boşanmada kusurlu bulunmak, velayetin kendiliğinden kaybedilmesi anlamına gelmez.
Çocuğun Dinlenmesi ve Sosyal İnceleme Raporu
Türkiye’nin taraf olduğu Çocuk Haklarına Dair Sözleşme’nin 12. maddesi, görüşünü oluşturabilecek çocuğa kendisini ilgilendiren her konuda görüşünü serbestçe ifade etme hakkı tanır.
Bu görüşlere çocuğun yaşı ve olgunluk derecesine göre özen gösterilir ve çocuğa yargısal kovuşturmada dinlenme fırsatı sağlanır.[4] Sözleşmenin metni Resmi Gazete arşivinde yer alır.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi de idrak çağına gelmiş çocuğun kendisini ilgilendiren konularda görüşünün alınmasını ve bu görüşe üstün yararına uygun ölçüde önem verilmesini esas kabul eder.
Sosyal inceleme raporu, mahkemenin çocuğun yaşadığı ortamı görmesini sağlar. Aile mahkemeleri bu iş için adliyelerde görevlendirilen psikolog, pedagog ve sosyal çalışmacılardan yararlanır ve bu kişiler taraflar arasındaki uyuşmazlığın nedenlerini araştırıp sonucu bildirir.[5] Rapor mahkemeyi tek başına bağlamaz, diğer delillerle birlikte değerlendirilir.
ÖnemliÇocuğun görüşü tek başına sonucu belirlemez. Mahkeme bu görüşe, çocuğun üstün yararına uygun olduğu ölçüde önem verir ve diğer delillerle birlikte tartar.
Velayetin Değiştirilmesi: TMK m.183 ve Yeni Olgular
Boşanmadan sonra açılan velayet davası çoğunlukla velayetin değiştirilmesi istemine dayanır. Kanun bu olgulara örnek olarak ana ya da babanın başkasıyla evlenmesini, başka yere taşınmasını ve ölümünü sayar, böyle bir durumda hakim kendiliğinden ya da taraflardan birinin istemiyle önlem alır.[6]
Yeniden evlenme kendi başına velayetin kaldırılmasını gerektirmez, ancak çocuğun menfaati gerektiriyorsa velayet sahibi değiştirilebilir (TMK m.349). İstanbul’daki bir dosyada aile mahkemesi, velayet sahibi babanın yeniden evlenmesinin tek başına değişiklik sebebi olmadığını ve velayet görevinin savsaklandığının ispatlanamadığını kabul etti. Talep reddedildi, anne ile çocuklar arasındaki kişisel ilişki ise yeniden düzenlendi.
Bölge adliye mahkemesi bu yönleri değiştirmemiş, Yargıtay 2. Hukuk Dairesi ise yalnız yargılama gideri ve vekalet ücretine yönelik temyizi inceleyerek kararı onamıştır.[7] Değiştirme isteyen taraf, mevcut düzenin çocuk için neden artık uygun olmadığını somut olgularla göstermelidir.
Ortak Velayet Hangi Şartlarla Verilir?
Türk Medeni Kanunu boşanmada velayetin çocuğun kendisine bırakıldığı tarafa ait olduğunu düzenler, boşanma sonrası ortak velayeti açıkça öngören bir hüküm içermez. Bu nedenle ortak velayet talepleri mahkemelerde temkinle ele alınır.
Konya’dan gelen bir dosyada bölge adliye mahkemesi, ortak velayete karar verilebilmesi için her iki tarafın bu yönde talebinin bulunması ve düzenlemenin çocuğun üstün yararına olması gerektiğini belirtti. Taraflar uzlaşı içinde olmadığından babanın ortak velayet istemi reddedildi.
Yargıtay 2. Hukuk Dairesi bu yöndeki temyiz dilekçesini, velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işi olduğu ve bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararı kesin olduğu için reddetmiştir.[8]
Yukarıdaki İstanbul dosyasında da annenin terditli ortak velayet istemi reddedilmişti. İki dosyada da karşı tarafın itiraz ettiği ortak velayet istemi kabul görmemiştir. Velayetin değiştirilmesi davasında bu konu bölge adliye mahkemesinde kesinleştiği için Yargıtay ortak velayet yönünü esastan incelememiştir.
NotAnlaşmalı boşanmada velayet ve kişisel ilişki tarafların protokolünde belirlenir ve hakimin onayına bağlıdır. Bu yolun şartları anlaşmalı boşanma yazısında anlatılır.
Boşanmada İki Çocuğun Velayeti Kime Verilir?
Kanun çocuk sayısına göre ayrı bir kural koymaz, her çocuk için ayrı ayrı üstün yarar değerlendirmesi yapılır. Bununla birlikte Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, 2024 ve 2025 tarihli bozma kararlarında kardeşlerin birbirinden ayrılmaması ilkesinin gözetilmesi gerektiğini vurgular.
Bu ilke mutlak değildir. Çocuklardan birinin yaşı, sağlık durumu, eğitimi ya da açıkça dile getirdiği görüşü farklı bir düzenlemeyi gerektirebilir. Mahkeme bu durumda kardeşlerin ayrılmasının yaratacağı etkiyi sosyal inceleme raporuyla birlikte değerlendirir.
| Ölçüt | Mahkemenin Baktığı Nokta |
|---|---|
| Kardeş bağı | Çocukların birlikte büyümesi korunabiliyor mu |
| Çocuğun görüşü | İdrak çağındaki çocuk ne istiyor, bu istek yararına mı |
| Kurulu düzen | Okul, çevre ve bakım düzeni hangi ebeveynde sürüyor |
| Ebeveyn kapasitesi | Bakım, gözetim ve eğitim görevini kim yerine getirebiliyor |
Kişisel İlişki Velayet Kararıyla Birlikte Nasıl Düzenlenir?
Velayet kendisine verilmeyen ana ya da baba, çocukla uygun kişisel ilişki kurulmasını isteme hakkına sahiptir. Taraflardan her biri diğerinin çocukla ilişkisini zedelemekten kaçınmakla yükümlüdür. Çocuğun huzuru tehlikeye girerse ya da ciddi başka sebepler varsa bu hak sınırlanabilir veya kaldırılabilir.
Mahkeme kararında, kişisel ilişki düzenlemesinin gereklerinin yerine getirilmemesi halinde çocuğun menfaatine aykırı olmamak kaydıyla velayetin değiştirilebileceğini ihtar eder (TMK m.182/2). Kişisel ilişkiye ilişkin düzenlemelerde çocuğun oturduğu yer mahkemesi de yetkilidir (TMK m.326).
Yargılama sırasında ortaya çıkan yeni iddialar da hesaba katılır. Yukarıda alıntılanan 2024 tarihli kararda Daire, babanın çocuğa şiddet uyguladığı iddiasıyla ceza yargılaması başlatıldığını gözeterek kişisel ilişkinin ceza dosyası, yeni sosyal inceleme raporu ve çocuğun görüşüyle yeniden değerlendirilmesi için hükmü bozmuştur.
Velayet Davası Ne Kadar Sürer?
Velayet davasının süresi için kanunda bir gün sayısı yoktur ve dosyadan dosyaya değişir. Süreyi uzatan başlıca etkenler tebligat, sosyal inceleme raporunun hazırlanması, çocuğun dinlenmesi, tanıkların dinlenmesi ve istinaf aşamasıdır. Boşanma davası içinde görülen velayet ise boşanma davasının süresine bağlı kalır.
Velayetin değiştirilmesi davası çekişmesiz yargı işi olduğundan basit yargılama usulüyle görülür ve bölge adliye mahkemesinin bu konudaki kararı kesindir, temyiz yolu kapalıdır. Boşanma davasında verilen velayet hükmü ise boşanma kararıyla birlikte temyiz edilebilir. Genel süreç için İzmir’de boşanma davası yazısı fikir verir.
UyarıKesinleşen velayet kararı değişmez değildir. Durum değişirse yeni bir dava açılabilir, bu yüzden çocukla ilgili gelişmelerin belgelerle kayıt altına alınması önem taşır.
Velayet Davası Hakkında Sık Sorulan Sorular
Velayet davası boşanmadan ayrı açılabilir mi?
Evet. Boşanmadan sonra yeni olgular ortaya çıkarsa velayetin değiştirilmesi için ayrı dava açılır. Boşanma davası sürüyorsa velayet talebi aynı dosyada ileri sürülür.
Çocuk kaç yaşında mahkemede dinlenir?
Kanunda sabit bir yaş yoktur. Yargıtay idrak çağına gelmiş çocuğun görüşünün alınmasını esas kabul eder, olgunluk durumu her dosyada ayrıca değerlendirilir.
Anne yeniden evlenirse velayet babaya geçer mi?
Yeniden evlenme tek başına velayetin değiştirilmesi sebebi değildir. Çocuğun menfaati gerektiriyorsa mahkeme velayet sahibini değiştirebilir.
Ortak velayet tek tarafın istemiyle verilir mi?
Bölge adliye mahkemesi kararlarında her iki tarafın birlikte talebi ve düzenlemenin çocuğun üstün yararına olması aranmıştır. Karşı tarafın itiraz ettiği dosyalarda ortak velayet istemi reddedilmiştir.
Sosyal inceleme raporuna itiraz edilebilir mi?
Rapora karşı beyanda bulunulabilir ve eksik görülen yönler için ek rapor alınması istenebilir. Mahkeme raporu diğer delillerle birlikte serbestçe değerlendirir.
Velayet davasında karar temyiz edilebilir mi?
Velayetin değiştirilmesi çekişmesiz yargı işi olduğundan bölge adliye mahkemesinin kararı kesindir. Boşanma davası içinde verilen velayet hükmü ise boşanmayla birlikte temyiz edilebilir.
Kaynaklar
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.323-326, m.335-339, m.348-349. ↩
- 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu m.362/1-ç, m.382/2-b-13, m.384, m.385 ve m.389/2. ↩
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/7436, K.2024/2736, 22.04.2024. ↩
- Çocuk Haklarına Dair Sözleşme m.12 (Resmi Gazete, 27.01.1995, sayı 22184). ↩
- 4787 sayılı Aile Mahkemelerinin Kuruluş, Görev ve Yargılama Usulleri Hakkında Kanun m.5. ↩
- 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu m.182 ve m.183. ↩
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2024/2975, K.2024/5318, 04.07.2024 (yargılama gideri yönünden onama, oybirliği). ↩
- Yargıtay 2. Hukuk Dairesi, E.2023/9546, K.2024/1122, 22.02.2024 (ortak velayet yönünden temyiz dilekçesinin reddi, kişisel ilişki yönünden onama, oybirliği). ↩